Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 môn Tiếng Việt đã thiết lập hệ thống yêu cầu cần đạt về đoạn văn biểu cảm theo tiến trình phát triển liên tục, nâng cao từ Lớp 3 đến Lớp 5. Bài viết tổng hợp chi tiết các kiểu bài biểu cảm trong bộ sách giáo khoa Tiểu học, giúp người đọc nắm vững cấu trúc và lộ trình rèn luyện kỹ năng tạo lập văn bản cho học sinh.
Đặc biệt, nội dung bài viết phân tích 04 quan điểm chỉ đạo cốt lõi của Chương trình, làm hành lang lý luận quan trọng cho việc đổi mới phương pháp dạy học viết hiện nay.
Mức độ đòi hỏi về tư duy cũng như kĩ năng bộc lộ cảm xúc của học sinh sẽ tăng dần từ Lớp 3 đến Lớp 5, cụ thể như sau:
A. YÊU CẦU CẦN ĐẠT VỀ ĐOẠN VĂN BIỂU CẢM TRONG CT GDPT 2018 (MÔN TIẾNG VIỆT)
1. Yêu cầu cần đạt ở Lớp 3:
Mục tiêu: Học sinh bước đầu biết viết đoạn văn ngắn nêu tình cảm, cảm xúc của bản thân đối với một đối tượng gần gũi.
Các YCCĐ cụ thể:
Viết được đoạn văn ngắn nêu tình cảm, cảm xúc đối với người thân, bạn bè hoặc một người mà em yêu quý.
Viết được đoạn văn nêu cảm xúc, suy nghĩ sau khi đọc một câu chuyện, bài thơ hoặc chứng kiến một sự việc.
Viết được đoạn văn nêu tình cảm, cảm xúc đối với một cảnh đẹp hoặc một đồ vật, vật nuôi quen thuộc.
2. Yêu cầu cần đạt ở Lớp 4:
Mục tiêu: Học sinh biết viết đoạn văn thể hiện cảm xúc, tình cảm có sử dụng từ ngữ chỉ sắc thái cảm xúc, bước đầu biết giải thích lý do vì sao có tình cảm đó.
Các YCCĐ cụ thể:
Viết được đoạn văn thể hiện tình cảm, cảm xúc về một nhân vật trong câu chuyện đã đọc, đã nghe.
Viết được đoạn văn thể hiện tình cảm, cảm xúc về một bức tranh, bức ảnh, một bài thơ hoặc một sự việc.
Biết chọn lọc từ ngữ chỉ tình cảm, cảm xúc; cấu trúc đoạn văn có câu mở đoạn (giới thiệu đối tượng và cảm xúc chung), các câu thân đoạn (nêu chi tiết cảm xúc/lý do) và câu kết đoạn (khẳng định lại tình cảm).
3. Yêu cầu cần đạt ở Lớp 5:
Mục tiêu: Học sinh hoàn thiện kĩ năng viết đoạn văn biểu cảm có chiều sâu tư duy, bộc lộ cảm xúc chân thật, sinh động và sử dụng linh hoạt các biện pháp nghệ thuật (so sánh, nhân hóa).
Các YCCĐ cụ thể:
Viết được đoạn văn thể hiện tình cảm, cảm xúc về một bài thơ, câu chuyện hoặc một tác phẩm nghệ thuật/sự việc có ý nghĩa xã hội, nhân văn.
Viết được đoạn văn thể hiện tình cảm, cảm xúc đối với người thân, thầy cô, trường lớp, quê hương đất nước nhân dịp các sự kiện đặc biệt.
Học sinh biết kết hợp bộc lộ cảm xúc trực tiếp (dùng từ ngữ cảm xúc) và bộc lộ cảm xúc gián tiếp (qua miêu tả hình ảnh, kỷ niệm, sự việc gợi cảm).
B. THỐNG KÊ CÁC KIỂU BÀI ĐOẠN VĂN BIỂU CẢM (LỚP 3 – LỚP 5)
Qua rà soát hệ thống bài học Tập làm văn/ Luyện viết đoạn trong bộ sách giáo khoa Tiếng Việt Tiểu học (NXB Giáo dục Việt Nam từ Lớp 3 đến Lớp 5), các kiểu bài dạy viết đoạn văn biểu cảm được phân loại cụ thể theo bảng dưới đây:
| Khối Lớp | Kiểu bài Đoạn văn biểu cảm cụ thể | Đối tượng bộc lộ cảm xúc | Yêu cầu mức độ tạo lập văn bản |
| LỚP 3 (Tập 1 & Tập 2) | 1. Nêu tình cảm đối với người thân, bạn bè | Bố mẹ, ông bà, thầy cô, bạn bè, người giúp đỡ em. | Đoạn văn từ 5 – 7 câu. Nêu được tên người và cảm xúc yêu quý, biết ơn. |
| 2. Nêu tình cảm đối với cảnh đẹp/Quê hương | Bức tranh thiên nhiên, danh lam thắng cảnh, con đường đi học. | Thể loại bộc lộ sự yêu thích, tự hào về vẻ đẹp quê hương. | |
| 3. Nêu cảm xúc về một đồ vật, vật nuôi | Đồ dùng học tập, đồ chơi yêu thích, con vật nuôi trong nhà. | Gắn liền cảm xúc yêu quý với kỷ niệm nhỏ đối với đồ vật/vật nuôi. | |
| 4. Nêu cảm xúc sau khi đọc câu chuyện hoặc bài thơ | Nhân vật hoặc nội dung trong bài đọc. | Nêu cảm xúc thích/không thích và chi tiết ấn tượng nhất. | |
| LỚP 4 (Tập 1 & Tập 2) | 1. Viết đoạn văn thể hiện cảm xúc về một nhân vật | Nhân vật văn học (cổ tích, truyện ngụ ngôn, lịch sử). | Nêu rõ cảm xúc (khâm phục, yêu mến, xúc động) và lý do yêu thích nhân vật. |
| 2. Viết đoạn văn thể hiện cảm xúc về một bài thơ/câu chuyện | Bài thơ, câu chuyện có tính giáo dục, cảm động. | Phân tích được nét hay của từ ngữ, hình ảnh trong thơ/truyện gợi cảm xúc cho em. | |
| 3. Viết đoạn văn thể hiện cảm xúc về một sự việc/hành động đẹp | Hành động tử tế, việc làm tốt của bạn bè, người tốt việc tốt. | Bộc lộ sự xúc động, ngưỡng mộ đối với hành vi cao đẹp. | |
| 4. Viết đoạn văn bộc lộ tình cảm với người thân nhân dịp đặc biệt | Ngày sinh nhật, ngày Lễ Tết, ngày Khai giảng,… | Bộc lộ tình cảm sâu sắc, lời chúc hoặc lời hứa chân thành. | |
| LỚP 5 (Tập 1 & Tập 2) | 1. Viết đoạn văn thể hiện cảm xúc về một bài thơ/bài văn biểu cảm | Bài thơ lục bát, bài thơ do học sinh tự chọn có giá trị nghệ thuật. | Cảm nhận sâu sắc về từ ngữ, biện pháp tu từ (so sánh, nhân hóa) gợi cảm xúc. |
| 2. Viết đoạn văn thể hiện cảm xúc về một câu chuyện/nhân vật có ý nghĩa nhân văn | Nhân vật anh hùng, người có công với đất nước, hoàn cảnh khó khăn. | Bộc lộ suy nghĩ cá nhân, sự thấu cảm, lòng tri ân và bài học sống. | |
| 3. Viết đoạn văn thể hiện tình cảm, cảm xúc về mái trường, thầy cô, quê hương | Trường lớp sắp chia tay (cuối cấp), thầy cô giáo cũ, quê hương. | Đoạn văn hoàn chỉnh, cảm xúc chân thành, có câu mở đoạn – thân đoạn – kết đoạn sâu sắc. | |
| 4. Viết đoạn văn thể hiện cảm xúc trước một bức tranh/ảnh hoặc tác phẩm nghệ thuật | Bức ảnh lịch sử, bức tranh thiên nhiên, bài hát. | Liên tưởng, tưởng tượng và bộc lộ trí tuệ cảm xúc (EQ) tinh tế. |
Theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 môn Tiếng Việt (Ban hành kèm theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT), việc dạy học viết đoạn văn biểu cảm ở Tiểu học được quán triệt dựa trên 04 quan điểm chỉ đạo cốt lõi: (1) Dạy học theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp, coi sản phẩm viết là hành vi giao tiếp chứa đựng cảm xúc thực; (2) Thực hiện tích hợp giữa Đọc – Viết và chú trọng quy trình tạo lập văn bản theo đặc trưng kiểu bài; (3) Phát triển kĩ năng theo tiến trình đồng tâm nâng cao từ Lớp 3 đến Lớp 5; và (4) Tôn trọng dấu ấn cá nhân và cảm xúc chân thật, sáng tạo của học sinh. Đây chính là hành lang pháp lý và lý luận quan trọng để xây dựng mô hình đào tạo năng lực dạy viết cho sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học.
C. CÁC QUAN ĐIỂM CHI TIẾT, CỤ THỂ NHƯ SAU:
1. Quan điểm tiếp cận năng lực và giao tiếp (Chuyển từ truyền thụ sang tạo lập)
Trích lược định hướng: Chương trình lấy việc rèn luyện các kĩ năng giao tiếp (Đọc, Viết, Nói và Nghe) làm trục chính xuyên suốt các cấp học.
Vận dụng vào viết đoạn văn biểu cảm: Viết không còn là việc ghi nhớ hay chép lại các mẫu bài văn có sẵn (văn mẫu). Mỗi đoạn văn biểu cảm được xem là một sản phẩm giao tiếp hoàn chỉnh, trong đó học sinh đóng vai trò chủ thể bộc lộ tình cảm, cảm xúc chân thật đối với đối tượng cụ thể và người đọc cụ thể.
2. Quan điểm tích hợp (Tích hợp Kĩ năng và Tích hợp Kiểu văn bản – Quy trình)
Trích lược định hướng: Các kiến thức phổ thông cơ bản về tiếng Việt và văn học được hình thành thông qua hoạt động tiếp nhận và tạo lập văn bản.
Vận dụng vào viết đoạn văn biểu cảm:
– Tích hợp Đọc – Viết: Học sinh đọc hiểu các văn bản văn học, quan sát cách tác giả dùng từ ngữ biểu cảm, hình ảnh so sánh, nhân hóa để học tập và vận dụng vào bài viết của mình.
– Tích hợp Quy trình – Thể loại (Process-Genre): Chương trình quy định rõ dạy viết phải chú trọng quy trình tạo lập văn bản (Chuẩn bị Tìm ý/Lập dàn ý
Viết
Chỉnh sửa) kết hợp với đặc điểm kiểu văn bản biểu cảm.
3. Quan điểm đồng bộ và phát triển đồng tâm – nâng cao
Trích lược định hướng: Chương trình bảo đảm tính chỉnh thể, sự nhất quán liên tục từ lớp 1 đến lớp 5; mức độ yêu cầu về kĩ năng tăng dần theo từng khối lớp.
Vận dụng vào viết đoạn văn biểu cảm:
Lớp 3: Nhận diện và nêu tình cảm, cảm xúc bộc phát, đơn giản đối với người thân, cảnh đẹp, đồ vật.
Lớp 4: Bộc lộ cảm xúc có chọn lọc từ ngữ; biết giải thích lý do vì sao có tình cảm đó (đối với nhân vật, bài thơ, sự việc).
Lớp 5: Thể hiện cảm xúc sâu sắc, biết sử dụng các hình thức bộc lộ trực tiếp và gián tiếp, kết hợp các biện pháp nghệ thuật (so sánh, nhân hóa).
4. Quan điểm hướng mở và tôn trọng “cái tôi” sáng tạo
Trích lược định hướng: Chương trình được xây dựng theo hướng mở; khuyến khích học sinh có cách nhìn, cách nghĩ và cách diễn đạt mang dấu ấn cá nhân.
Vận dụng vào viết đoạn văn biểu cảm: Đoạn văn biểu cảm chú trọng tính chân thật của cảm xúc. Chương trình không gò ép học sinh theo những khuôn mẫu có sẵn mà khuyến khích học sinh bộc lộ suy nghĩ, trải nghiệm và trí tuệ cảm xúc (EQ) độc đáo của bản thân.
Tô Ngọc Sơn
