Nội dung Nói và nghe ở tiểu học được xây dựng theo trục đồng tâm phát triển năng lực, đi từ dễ đến khó, từ những hội thoại nghi thức đơn giản đến các bài thuyết trình, tranh luận phức tạp hơn.
Bảng tổng hợp mạch nội dung “Nói và nghe” (Từ Lớp 1 đến Lớp 5)
| Lớp | Nói (Speaking) | Nghe (Listening) | Tương tác (Interaction) |
| Lớp 1 | * Trả lời câu hỏi dựa trên văn bản đọc/kể. * Nói lời chào, tạm biệt, xin phép, cảm ơn, xin lỗi. | * Nghe hiểu nội dung câu chuyện, bài thơ ngắn. * Nghe hiểu các hướng dẫn đơn giản. | * Biết chờ đến lượt, không nói leo. * Biết nhìn vào người đối thoại. |
| Lớp 2 | * Kể lại từng đoạn câu chuyện dựa trên tranh/gợi ý. * Nói lời chúc mừng, chia buồn, mời, nhờ, từ chối. | * Nghe và hiểu câu chuyện, câu hỏi. * Ghi nhớ và thực hiện theo các yêu cầu/hướng dẫn. | * Biết lắng nghe và phản hồi lịch sự. * Biết đặt câu hỏi để hỏi lại khi chưa hiểu. |
| Lớp 3 | * Kể lại câu chuyện có chi tiết sáng tạo ngắn. * Giới thiệu về bản thân, gia đình, trường học. * Phát biểu ý kiến ngắn về một hiện tượng, sự việc. | * Nghe và ghi lại các ý chính của một câu chuyện/thông tin ngắn. * Nghe và nhận xét ý kiến của bạn. | * Biết thảo luận nhóm nhỏ về một chủ đề quen thuộc. * Biết điều chỉnh âm lượng giọng nói phù hợp. |
| Lớp 4 | * Thuyết trình ngắn về một chủ đề/dự án học tập. * Kể lại câu chuyện có thay đổi ngôi kể hoặc phần kết. * Bày tỏ ý kiến về một vấn đề đời sống/sách báo. | * Nghe ghi (ghi tóm tắt nội dung thuyết trình của người khác). * Nhận biết được thái độ của người nói. | * Tham gia thảo luận nhóm, biết tôn trọng sự khác biệt trong ý kiến. * Biết tranh luận nhẹ nhàng dựa trên lí lẽ. |
| Lớp 5 | * Thuyết trình, bày tỏ quan điểm về các vấn đề xã hội, môi trường, quyền trẻ em… * Kể lại câu chuyện có sáng tạo phong phú. * Sử dụng ngôn ngữ cơ thể phù hợp khi nói. | * Nghe và đánh giá được tính hợp lí của một ý kiến. * Ghi tóm tắt rõ ràng các luận điểm, dẫn chứng nghe được. | * Chủ trì hoặc tham gia tích cực vào các buổi thảo luận, tranh luận. * Biết phản bác lịch sự và bảo vệ ý kiến có căn cứ. |
Hệ thống các nhóm kỹ năng cốt lõi qua các khối lớp
Để thầy dễ dàng thiết kế các hoạt động trải nghiệm hoặc bài viết hướng dẫn kỹ năng sống, nội dung Nói và nghe có thể chia làm 4 nhóm lớn:
Nhóm 1: Nghi thức lời nói và Giao tiếp đời sống
– Thực hành: Chào hỏi, tạm biệt, cảm ơn, xin lỗi, yêu cầu, đề nghị, từ chối, chúc mừng, chia buồn, khen ngợi, an ủi.
– Yêu cầu phát triển: Ở lớp nhỏ (1, 2, 3) tập trung vào sự lễ phép, đúng mực, rõ ràng. Ở lớp lớn (4, 5) đòi hỏi sự tinh tế, thấu cảm, phù hợp với ngữ cảnh giao tiếp (với người lớn, bạn bè, người lạ).
Nhóm 2: Kể chuyện (Kể chuyện đã nghe, đã đọc hoặc đã chứng kiến)
– Lớp 1 – 2: Kể dựa vào tranh, vào câu hỏi gợi ý, nhớ cốt truyện.
– Lớp 3: Kể có sự linh hoạt, nhớ chi tiết và biết nhận xét về nhân vật.
– Lớp 4 – 5: Thay đổi ngôi kể (ví dụ đóng vai nhân vật để kể), thay đổi kết thúc truyện, kể lại một sự việc có thật bằng trải nghiệm cá nhân (kết hợp biểu cảm).
Nhóm 3: Thuyết trình và Bày tỏ ý kiến
– Giai đoạn đầu: Giới thiệu bản thân, kể về gia đình, trường lớp, sở thích cá nhân.
– Giai đoạn sau: Thuyết trình về một sản phẩm học tập (báo tường, sơ đồ tư duy, mô hình), thuyết trình về một đề tài có tính mở (bảo vệ môi trường, tình bạn, lòng biết ơn, thói quen đọc sách…).
Nhóm 4: Thảo luận và Tranh luận (Tương tác nhóm)
– Lớp 1 – 2: Tập trung vào văn hóa nghe (không ngắt lời, nhìn vào người nói, giơ tay khi muốn phát biểu).
– Lớp 3: Tập trung vào việc đưa ra ý kiến cá nhân trong nhóm nhỏ.
– Lớp 4 – 5: Phát triển kỹ năng làm việc nhóm, ghi nhận ý kiến của người khác, phản biện lịch sự, tìm tiếng nói chung để giải quyết một nhiệm vụ học tập hoặc một tình huống thực tế.
Gợi ý từ góc độ Hoạt động trải nghiệm:
Nội dung “Nói và nghe” này chính là “chất liệu vàng” để thầy cô tích hợp vào các chủ đề Hoạt động trải nghiệm. Chẳng hạn, các bài học về Lịch sự khi giao tiếp, Làm việc nhóm giải quyết xung đột, hay Tự tin tỏa sáng trước đám đông trên website KỸ NĂNG CẦN BIẾT sẽ rất thu hút nếu dựa trên chính cái khung năng lực mà học sinh đang được học.
Hy vọng bảng thống kê hệ thống này sẽ giúp ích cho công việc giảng dạy và các dự án chuyên môn của thầy cô. Nếu thầy cô cần đi sâu vào chi tiết của một khối lớp cụ thể nào, thầy cô hãy liên hệ KỸ NĂNG CẦN BIẾT nhé! Chúc thầy cô luôn nhiều sức khỏe và niềm vui với nghề!
Tô Ngọc Sơn
